Nhiều người vẫn nghĩ rằng tiểu đường là căn bệnh chỉ xuất hiện ở người trung niên hoặc lớn tuổi. Thế nhưng, thực tế người trẻ, thậm chí thanh thiếu niên vẫn có thể mắc tiểu đường.

Đặc biệt, tiểu đường típ 2 đang ngày càng được ghi nhận nhiều hơn ở người trẻ. Bên cạnh yếu tố di truyền, những thói quen như ít vận động, ăn uống thiếu cân bằng, tăng cân, ngủ không đủ giấc và căng thẳng kéo dài có thể góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Vậy tại sao người trẻ vẫn có thể bị tiểu đường và làm thế nào để chủ động phòng ngừa từ sớm?

1. Vì sao tiểu đường không còn là bệnh chỉ gặp ở người lớn tuổi?

1.1. Người trẻ vẫn có nguy cơ mắc tiểu đường típ 2

Tiểu đường típ 2 xảy ra khi cơ thể sử dụng insulin kém hiệu quả, hay còn gọi là tình trạng kháng insulin. Theo thời gian, tuyến tụy có thể không sản xuất đủ insulin để duy trì đường huyết trong giới hạn bình thường.

Trước đây, tiểu đường típ 2 thường được phát hiện ở người trung niên và lớn tuổi. Tuy nhiên, theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), ngày càng có nhiều trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi mắc căn bệnh này.

Điều đáng chú ý là tiểu đường típ 2 có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm. Một số người không có triệu chứng rõ ràng nên chỉ phát hiện bệnh khi đi khám sức khỏe hoặc xét nghiệm đường huyết.

1.2. Không phải người trẻ mắc tiểu đường đều do lối sống

Cần phân biệt rằng người trẻ có thể mắc cả tiểu đường típ 1 và típ 2.

• Tiểu đường típ 1: Chủ yếu liên quan đến phản ứng tự miễn, khiến cơ thể phá hủy các tế bào sản xuất insulin. Bệnh không phải do ăn nhiều đường hay ít vận động gây ra.
• Tiểu đường típ 2: Liên quan đến tình trạng kháng insulin và nhiều yếu tố nguy cơ như di truyền, thừa cân, ít vận động và thói quen sinh hoạt.

Vì vậy, những yếu tố được đề cập dưới đây chủ yếu liên quan đến nguy cơ mắc tiểu đường típ 2 ở người trẻ.

2. 5 yếu tố khiến người trẻ có nguy cơ mắc tiểu đường típ 2

2.1. Ít vận động và ngồi quá lâu

Đây là thói quen rất phổ biến ở người trẻ hiện nay.

Nhiều người dành phần lớn thời gian trong ngày để ngồi học, làm việc trước máy tính, sử dụng điện thoại hoặc giải trí với các thiết bị điện tử.

Khi ít vận động, cơ thể tiêu hao ít năng lượng hơn và cơ bắp cũng sử dụng glucose kém hiệu quả hơn.

Về lâu dài, tình trạng này có thể góp phần làm tăng cân, tăng mỡ cơ thể và giảm độ nhạy insulin.

Ví dụ, một người làm việc văn phòng ngồi liên tục 8–10 tiếng mỗi ngày, ít đi lại và hầu như không tập thể dục sẽ có nguy cơ rối loạn chuyển hóa cao hơn so với người duy trì vận động thường xuyên.

2.2. Ăn quá nhiều đồ ngọt và tinh bột tinh chế

Trà sữa, nước ngọt, bánh ngọt, mì ăn liền, đồ ăn nhanh hay những bữa ăn nhiều cơm trắng là các lựa chọn rất quen thuộc của người trẻ.

Những thực phẩm này không phải cứ ăn một lần là gây ra tiểu đường. Tuy nhiên, nếu thường xuyên ăn uống dư năng lượng, sử dụng nhiều đồ uống có đường và thiếu rau xanh, chất xơ thì có thể làm tăng nguy cơ thừa cân và rối loạn chuyển hóa.

Đặc biệt, nước ngọt và trà sữa có thêm đường thường cung cấp nhiều năng lượng nhưng không tạo cảm giác no lâu như thực phẩm nguyên dạng.

Vì vậy, người trẻ nên chú ý:

• Hạn chế trà sữa, nước ngọt và đồ uống nhiều đường.
• Giảm tần suất ăn bánh ngọt, đồ ăn nhanh.
• Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu chất xơ.
• Bổ sung rau xanh và nguồn đạm phù hợp trong mỗi bữa.
• Kiểm soát khẩu phần cơm, bún, mì và các món nhiều tinh bột.

2.3. Tăng cân, đặc biệt là tích tụ mỡ bụng

Thừa cân và béo phì là những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh tiểu đường típ 2.

Đặc biệt, lượng mỡ tích tụ nhiều ở vùng bụng có liên quan đến tình trạng kháng insulin.

Khi cơ thể kháng insulin, các tế bào đáp ứng kém hơn với hormone insulin, khiến glucose khó được đưa từ máu vào tế bào để sử dụng làm năng lượng.

Ban đầu, tuyến tụy có thể tăng sản xuất insulin để bù đắp. Nhưng nếu tình trạng này kéo dài, khả năng kiểm soát đường huyết có thể suy giảm.

Tuy nhiên, không phải người trẻ có vóc dáng gầy hoặc cân nặng bình thường thì hoàn toàn không có nguy cơ. Người không thừa cân vẫn có thể mắc tiểu đường do những yếu tố khác.

2.4. Thức khuya, ngủ ít và căng thẳng kéo dài

Nhiều người trẻ có thói quen thức khuya để làm việc, học tập, xem phim hoặc sử dụng điện thoại.

Việc ngủ không đủ giấc hoặc ngủ thất thường có thể ảnh hưởng đến hoạt động của các hormone liên quan đến cảm giác đói, chuyển hóa năng lượng và khả năng sử dụng insulin.

Một số nghiên cứu cũng cho thấy thiếu ngủ kéo dài có liên quan đến giảm độ nhạy insulin và tăng nguy cơ mắc tiểu đường típ 2.

Bên cạnh đó, căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến hormone cortisol, giấc ngủ và thói quen ăn uống, gián tiếp khiến việc kiểm soát cân nặng và đường huyết trở nên khó khăn hơn.

Vì vậy, người trẻ nên duy trì thời gian ngủ ổn định, hạn chế thức khuya thường xuyên và dành thời gian nghỉ ngơi hợp lý.

2.5. Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Không phải tất cả nguy cơ mắc tiểu đường đều xuất phát từ lối sống.

Nếu trong gia đình có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc tiểu đường típ 2, nguy cơ mắc bệnh của một người cũng có thể cao hơn.

Điều này liên quan đến cả yếu tố di truyền và những thói quen sinh hoạt chung trong gia đình.

Đặc biệt, nếu vừa có tiền sử gia đình mắc bệnh, vừa ít vận động, thừa cân hoặc thường xuyên ăn uống thiếu cân bằng thì càng cần chủ động theo dõi sức khỏe.

Tuy nhiên, có người thân mắc tiểu đường không đồng nghĩa với việc bản thân chắc chắn sẽ mắc bệnh. Việc duy trì lối sống lành mạnh vẫn có thể giúp giảm nguy cơ mắc tiểu đường típ 2.

3. Những dấu hiệu tiểu đường ở người trẻ không nên bỏ qua

3.1. Các dấu hiệu thường gặp

Tiểu đường típ 2 có thể tiến triển âm thầm, nhưng một số người vẫn xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo như:

• Thường xuyên khát nước.
• Đi tiểu nhiều hơn bình thường, đặc biệt vào ban đêm.
• Nhanh đói hoặc thường xuyên cảm thấy thèm ăn.
• Mệt mỏi kéo dài dù đã nghỉ ngơi.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Nhìn mờ.
• Vết thương lâu lành.
• Dễ bị nhiễm trùng tái diễn.

Những triệu chứng này không đủ để tự kết luận mắc tiểu đường vì còn có thể liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Tuy nhiên, nếu xuất hiện nhiều dấu hiệu cùng lúc hoặc kéo dài, người trẻ nên đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Đặc biệt, nếu khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh kèm buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc thở bất thường, cần được đánh giá y tế khẩn cấp vì có thể liên quan đến tình trạng tăng đường huyết nghiêm trọng.

3.2. Khi nào người trẻ nên kiểm tra đường huyết?

Không cần đợi đến khi xuất hiện triệu chứng mới quan tâm đến đường huyết.

Người trẻ nên trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm nếu có những yếu tố nguy cơ như:

• Thừa cân hoặc béo phì.
• Có bố mẹ hoặc anh chị em mắc tiểu đường típ 2.
• Ít vận động trong thời gian dài.
• Có tiền sử tiền tiểu đường.
• Có tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu.
• Có tiền sử tiểu đường thai kỳ hoặc hội chứng buồng trứng đa nang.

Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc các xét nghiệm phù hợp khác.

Việc phát hiện sớm tiền tiểu đường hoặc tiểu đường sẽ giúp người bệnh có hướng điều chỉnh và quản lý sức khỏe kịp thời.

4. Người trẻ nên làm gì để giảm nguy cơ mắc tiểu đường?

4.1. Tăng vận động mỗi ngày

Không nhất thiết phải tập luyện cường độ cao mới có lợi cho sức khỏe.

Người trẻ có thể bắt đầu bằng những thay đổi đơn giản như:

• Đi bộ 10–15 phút sau bữa ăn.
• Đứng dậy và vận động sau mỗi 60–90 phút ngồi làm việc.
• Đi thang bộ khi phù hợp.
• Đạp xe hoặc đi bộ thay cho những quãng đường ngắn.
• Duy trì hoạt động thể chất đều đặn trong tuần.

Đối với phần lớn người trưởng thành, mục tiêu vận động có thể hướng đến ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần, kết hợp các bài tập tăng cường cơ bắp.

4.2. Điều chỉnh thói quen ăn uống

Thay vì kiêng hoàn toàn cơm hay các món yêu thích, người trẻ nên tập trung xây dựng chế độ ăn cân bằng hơn.

Có thể áp dụng quy tắc đĩa ăn:

• 1/2 đĩa là rau ít tinh bột.
• 1/4 đĩa là đạm như cá, thịt nạc, trứng hoặc đậu hũ.
• 1/4 đĩa còn lại là thực phẩm chứa tinh bột.

Bên cạnh đó, nên ưu tiên nước lọc, trà không đường và hạn chế sử dụng đồ uống có đường thường xuyên.

4.3. Ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng

Giấc ngủ cũng là yếu tố quan trọng đối với sức khỏe chuyển hóa.

Người trưởng thành thường nên hướng đến khoảng 7–9 giờ ngủ mỗi đêm, tùy nhu cầu cá nhân.

Một số thói quen có thể áp dụng gồm:

• Đi ngủ và thức dậy tương đối đúng giờ.
• Hạn chế sử dụng điện thoại ngay trước khi ngủ.
• Tránh uống quá nhiều cà phê vào chiều tối.
• Dành thời gian nghỉ ngơi, thư giãn sau giờ làm việc.
• Duy trì vận động để hỗ trợ chất lượng giấc ngủ.

4.4. Chủ động kiểm tra sức khỏe

Ngay cả khi còn trẻ và cảm thấy khỏe mạnh, việc kiểm tra sức khỏe vẫn rất quan trọng, đặc biệt với người có nhiều yếu tố nguy cơ.

Nếu đã được chẩn đoán tiền tiểu đường, cần chủ động điều chỉnh chế độ ăn uống, vận động, cân nặng và theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ.

Theo CDC, những thay đổi lối sống phù hợp có thể giúp phòng ngừa hoặc trì hoãn sự xuất hiện của tiểu đường típ 2 ở người có nguy cơ cao.

Trẻ không có nghĩa là miễn nhiễm với tiểu đường. Càng sớm xây dựng thói quen ăn uống hợp lý, vận động thường xuyên, ngủ đủ giấc và chủ động kiểm tra sức khỏe thì càng có lợi cho sức khỏe lâu dài.

Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y khoa. Hãy trao đổi trực tiếp với Bác sĩ để có hướng dẫn phù hợp với tình trạng sức khỏe của mỗi người! 💬